Co mówi ustawa o prawach autorskich?

Co mówi ustawa o prawach autorskich?

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych to kluczowy akt prawny w Polsce, który reguluje kwestie dotyczące ochrony twórczości intelektualnej. Obowiązująca od 4 lutego 1994 roku ustawa (Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83) została wielokrotnie nowelizowana, m.in. w 2024 roku, aby wdrożyć dyrektywy Unii Europejskiej dotyczące ochrony twórców w środowisku cyfrowym.
Artykuł zawiera kompleksowy przegląd przepisów ustawy o prawie autorskim, objaśniając, jakie prawa przysługują twórcom, jakie utwory podlegają ochronie, oraz jakie konsekwencje niosą ze sobą naruszenia tych praw. Wiedza w tym zakresie jest niezbędna dla każdego, kto tworzy zawodowo lub korzysta z cudzych dzieł w celach biznesowych.

Czym jest ustawa o prawie autorskim?

Ustawa definiuje pojęcie „utworu” jako każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości czy przeznaczenia. Chronione są między innymi dzieła literackie, muzyczne, plastyczne, fotograficzne, architektoniczne, filmowe oraz programy komputerowe.

Ustawa reguluje zarówno autorskie prawa osobiste, które są niezbywalne i dotyczą więzi twórcy z dziełem, jak i autorskie prawa majątkowe, które umożliwiają czerpanie korzyści ekonomicznych z utworu.

Przedmiot ochrony: jakie utwory chroni prawo autorskie?

Ustawa definiuje utwór jako każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Definicja ta jest niezwykle szeroka i obejmuje praktycznie wszelkie przejawy ludzkiej kreatywności.
Przedmiotem ochrony prawa autorskiego są w szczególności następujące kategorie utworów:

• Utwory wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi – w tym teksty literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe
• Utwory plastyczne – dzieła sztuki wizualnej
• Fotografie
• Dzieła lutnicze
• Wzornictwo przemysłowe
• Projekty architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne
• Utwory muzyczne i słowno-muzyczne
• Utwory sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne
• Dzieła audiowizualne – w tym filmy

Kluczową zasadą jest to, że ochroną objęty może być wyłącznie sposób wyrażenia; nie są natomiast chronione odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne. Oznacza to, że jeśli opublikujesz innowacyjny pomysł, ochrona autorska będzie dotyczyć sposobu jego przedstawienia, a nie samego pomysłu.
Istotnym aspektem jest także to, że utwór powstaje automatycznie z chwilą jego ustalenia i nie wymaga żadnych formalności, takich jak rejestracja czy oznaczenie symbolem ©. Ochrona przysługuje twórcy niezależnie od spełnienia jakichkolwiek warunków administracyjnych. To oznacza, że pisany przez ciebie artykuł, zrobiona fotografia czy utworzony kod komputerowy podlegają ochronie autorskiej już w momencie ich stworzenia.

Podmioty prawa autorskiego: komu przysługują prawa?

Zgodnie z ustawą, prawo autorskie przysługuje twórcy. Domniemywa się, że twórcą jest osoba, której nazwisko widnieje na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości.
W przypadku utworów współautorskich, prawo autorskie przysługuje współtwórcom wspólnie, przy czym zakładana jest równość udziałów, chyba że strony ustalą inaczej. Każdy ze współtwórców ma prawo do rozporządzania swoją częścią utworu, jeśli ma ona samodzielne znaczenie.

Szczególna sytuacja dotyczy utworów pracowniczych – tzn. dzieł stworzonych przez pracownika w ramach wykonywania obowiązków wynikających ze stosunku pracy. Zgodnie z art. 12 ustawy, pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe do takiego utworu z chwilą jego przyjęcia, chyba że umowa stanowi inaczej. Jest to automatyczne przejście praw, bez konieczności zawierania dodatkowych dokumentów.

W przypadku twórców nieprowadzących działalności gospodarczej, którzy pracują na zlecenie (umowa o dzieło, umowa zlecenia), prawa majątkowe mogą być przedmiotem umowy. Jeśli strony zdecydują się na przeniesienie praw na zleceniodawcę, wymaga to pisemnej formy.

Rodzaje praw autorskich: prawa osobiste i majątkowe

Polska ustawa o prawie autorskim wychodzi z założenia, że każdemu twórcy przysługują dwa rodzaje praw autorskich: prawa osobiste i prawa majątkowe. Tego rozróżnienia należy dokonać, ponieważ każde z nich ma inny charakter prawny i różne konsekwencje praktyczne.

Autorskie prawa osobiste

Autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem. Prawo to jest niezbywalne – twórca nie może go sprzedać, przenieść ani porzucić, nawet jeśli chciałby. Prawa osobiste obejmują:

1. Prawo do autorstwa – możliwość roszczenia sobie praw do utworu i zakazania innym przypisywania go sobie
2. Prawo do oznaczenia utworu – możliwość podpisania utworu własnym nazwiskiem, pseudonimem lub pozostania anonimowym
3. Prawo do nienaruszalności – ochronę treści i formy utworu, zakazując zniekształcania lub modyfikowania go bez zgody autora
4. Prawo do pierwszego udostępnienia – decydowanie, kiedy utwór po raz pierwszy będzie pokazany publiczności
5. Prawo do nadzoru – kontrolę sposobu, w jaki utwór jest wykorzystywany i zapewnienie rzetelnego jego użycia

Prawa osobiste trwają przez czas nieograniczony – przechodząc na następców prawnych autora nawet po jego śmierci. To oznacza, że spadkobiercy mogą bronić wizerunku i godności zmarłego twórcy w związku z jego dziełami.

Autorskie prawa majątkowe

Autorskie prawa majątkowe dają twórcy wyłączne prawo do korzystania z utworu na wszystkich polach eksploatacji i czerpania z tego tytułu korzyści finansowych. W przeciwieństwie do praw osobistych, są one zbywalne – mogą być sprzedane, darowane, licencjonowane lub dziedziczone.
Prawa majątkowe obejmują:

• Prawo do korzystania z utworu – w tym zwielokrotniania, rozpowszechniania, publicznego wykonania
• Prawo do rozporządzania – możliwość najmu, użyczania, wynajmowania kopii
• Prawo do wynagrodzenia – otrzymywania stosownego wynagrodzenia za każde pole eksploatacji

Czas ochrony autorskich praw majątkowych jest ograniczony i wynosi 70 lat, licząc:

• Od śmierci twórcy – dla standardowych utworów
• Od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych – dla utworów współautorskich
• Od daty pierwszego rozpowszechnienia – dla utworów anonimowych lub opublikowanych pod pseudonimem
• Od daty rozpowszechnienia lub ustalenia – dla utworów pracowniczych

Po wygaśnięciu tego okresu utwory przechodzą do domeny publicznej i mogą być wykorzystywane bez konieczności uzyskiwania zgody autora czy płacenia wynagrodzenia, chociaż prawa osobiste pozostają niezmiennie chronione.

Prawa pokrewne: ochrona artystów wykonawców i producentów

Obok praw autorskich ustawa reguluje także prawa pokrewne – specjalne uprawnienia przysługujące artystom wykonawcom, producentom fonogramów i wideogramów oraz organizacjom nadawczym. Prawa te są ważne i niezależne od praw autorskich do dzieła, które artysta wykonuje.

Artyści wykonawcy

Artystami wykonawcami są muzycy, śpiewacy, aktorzy i inni twórcy, którzy wykonują na żywo lub nagrywają istniejące utwory. Artyście wykonawcy przysługuje prawo do:

• Publicznego wykonania i udostępniania swoich artystycznych wykonań
• Wynagrodzenia za publiczne odtworzenie, transmisję i udostępnianie w Internecie
• Oznaczenia jako wykonawcy oraz decyzji o sposobie oznaczenia

Od 20 lutego 2025 roku weszły w życie nowe przepisy, które przyznały artystom wykonawcom prawo do wynagrodzenia za publiczne udostępnianie ich wykonań w Internecie, na przykład na platformach VOD czy w serwisach streamingowych. Okres ochrony wynosi 50 lat od momentu artystycznego wykonania.

Producenci fonogramów i wideogramów

Producent fonogramu to podmiot, który jako pierwszy utrwalił warstwę dźwiękową wykonania. Producent uzyskuje prawo do rozporządzania fonogramem i otrzymywania wynagrodzenia za jego publiczne odtwarzanie. Ochrona trwa 50 lat od sporządzenia fonogramu.

Dozwolony użytek: kiedy można korzystać z cudzych utworów bez zgody?

Ustawa przewiduje dozwolony użytek – sytuacje, w których można korzystać z cudzych utworów bez zgody autora i bez wynagrodzenia, pod pewnymi warunkami. Dozwolony użytek dzieli się na osobisty (prywatny) i publiczny.

Dozwolony użytek osobisty

Dozwolonym użytkiem osobistym jest korzystanie z rozpowszechnionego już utworu dla własnych celów, niezwiązanych z działalnością zarobkową. Obejmuje to na przykład:

• Kopiowanie utworu dla osobistego użytku
• Odtwarzanie utworów w gronie rodziny lub przyjaciół
• Sporządzanie notatek dla celów edukacyjnych

Warunkiem korzystania z dozwolonego użytku jest:

• Rozpowszechnienie utworu – utwór musi być już dostępny publicznie
• Wskazanie autora – trzeba podać imię i nazwisko twórcy oraz źródło
• Niedopuszczalny charakter konkurencyjny – korzystanie nie może być konkurencyjne wobec wykorzystania przez autora

Dozwolony użytek publiczny

Istnieją także sytuacje, w których można korzystać z utworów publicznie, na przykład:

• Prawo cytatu – umieszczenie fragmentu w własnym dziele, z podaniem źródła
• Wykorzystywanie w edukacji – przez szkoły i biblioteki
• Rozpowszechnianie sprawozdań prasowych – reportaży i fotografii reporterskich
• Korzystanie w postępowaniach sądowych
• Publiczne wystawianie w określonych warunkach

Zasadą jest jednak, że wyjątki od praw autorskich należy interpretować ściśle – wszelkie wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść autora.

„Prawo cytatu jest jedną z form dozwolonego użytku – przewidzianego w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, odstępstwa od żelaznej zasady, zgodnie z którą, aby legalnie korzystać z cudzego utworu, należy uzyskać zgodę jego twórcy.”

Twórca treści i kwestia praw autorskich

Paweł K. jest twórcą internetowym (twórcą treści) pracującym dla kilku marek. Jego rola polega na tworzeniu zdjęć produktowych, filmów instruktażowych i artykułów promocyjnych. Zanim zdawał sobie sprawę z kwestii praw autorskich, podpisał umowę z pierwszym klientem, nie uregulowując, komu będą należeć prawa do jego prac.
Po kilku miesiącach drugi klient chciał wykorzystać jego zdjęcie, które pierwotnie zrobił dla konkurencji, ale Paweł nie miał możliwości tego zaaprobować, ponieważ prawa przeszły w pełni na pierwszego pracodawcę. Sytuacja uległa zmianie, gdy Paweł zaznajomił się z przepisami ustawy o prawie autorskim.

Nauki płynące z przypadku:

• Zawsze należy jasno określić w umowie, czy twórca przenosi pełne prawa majątkowe, czy też udziela jedynie licencji wyłącznej lub niewyłącznej
• Licencja niewyłączna pozwala twórcy na jednoczesną pracę dla konkurencji
• Prawidłowo skonstruowana umowa może pozwolić na wyższe wynagrodzenie – transfer praw majątkowych uprawnia twórcę do 50% kosztów uzyskania przychodu w podatku dochodowym

Naruszenie praw autorskich: odpowiedzialność karna i cywilna

Ustawa przewiduje zarówno odpowiedzialność cywilną, jak i karną za naruszenia praw autorskich, co podkreśla powagę ochrony twórczości.

Odpowiedzialność cywilna

Osoba, która naruszy autorskie prawa majątkowe, może być zobligowana do:

• Zapłaty odszkodowania – za straty finansowe poniesione przez autora
• Złożenia oświadczenia – np. publicznego przeproszenia
• Usunięcia skutków naruszenia – przywrócenia do stanu poprzedniego

Prawo do dochodzenia odszkodowania nie zależy od winy sprawcy – wystarczy samo naruszenie.

Odpowiedzialność karna

Ustawa wyróżnia kilka kategorii przestępstw przeciwko prawom autorskim:

1. Plagiat (art. 115) – przywłaszczenie sobie autorstwa lub wprowadzenie w błąd co do autorstwa – grozi grzywną, karą ograniczenia wolności lub do 3 lat pozbawienia wolności
2. Rozpowszechnianie bez zgody (art. 116) – publiczne udostępnianie utworu bez uprawnienia
3. Utrwalanie w celu rozpowszechnienia (art. 117) – kopiowanie do celów handlowych
4. Obrót nielegalnymi kopiami (art. 118) – sprzedaż pirackiego oprogramowania lub filmów
5. Obchodzenie zabezpieczeń technicznych (art. 118a) – usuwanie zabezpieczeń przed kopiowaniem

Surowsze sankcje – do 5 lat więzienia – stosuje się, gdy sprawca działał w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub uczynił z tego procederu źródło stałego dochodu.

Umowy licencyjne i przeniesienie praw autorskich

Jednym z kluczowych sposobów regulacji korzystania z cudzych utworów jest zawarcie odpowiedniej umowy. Ustawa przewiduje dwie główne formy:

Umowa licencyjna (udzielenie licencji)

Licencja to upoważnienie do korzystania z utworu na określonych warunkach. Uprawniający (licencjodawca) zachowuje prawa do utworu, natomiast licencjobiorca uzyskuje prawo do jego korzystania w zakresie określonym w umowie.
Licencje mogą być:

• Wyłączne – licencjobiorca jest jedynym uprawnionym do korzystania w danym zakresie
• Niewyłączne – licencjodawca może udzielić licencji innym osobom
• Ochrona osobistych praw autora – zawsze pozostaje u twórcy, nawet jeśli udzieli licencji wyłącznej

Umowa licencyjna domyślnie obowiązuje przez 5 lat, chyba że strony postanowią inaczej.

Umowa o przeniesienie praw autorskich

W tym przypadku twórca całkowicie lub częściowo przenosi swoje prawa majątkowe na inny podmiot. Umowa musi być zawarta na piśmie, a brak pisemnej formy sprawia, że przeniesienie praw jest nieważne.
Po przeniesieniu praw autora zastępuje nowy uprawniony – to on może sądowo dochodzić naruszenia i decydować o dalszym wykorzystaniu utworu.

Nowe wyzwania: prawo autorskie w erze sztucznej inteligencji

Rosnący wpływ sztucznej inteligencji na twórczość stawia nowe wyzwania dla prawa autorskiego. Według badań OECD, kluczowe pytania dotyczą:

• Kto jest właścicielem dzieła stworzonego przez AI? – algorytm czy osoba, która go stworzyła?
• Czy dzieła wygenerowane przez AI podlegają ochronie? – Polska i europejskie przepisy nie udzielają ochrony autorom twórczości AI, ponieważ autorstwo wymaga ludzkiego wkładu
• Jak chronić prawa autorskie podczas trenowania modeli AI? – Dyrektywa UE przewiduje wyjątek TDM (eksploracja tekstów i danych), ale pod warunkiem stosowania mechanizmu sprzeciwu (tzw. opt-out)

Polska legislacja dotychczas nie ustosunkowała się wprost do tej kwestii, jednak europejskie dyrektywy wskazują kierunek regulacji – prawo autorskie będzie musiało zostać zaadaptowane do rzeczywistości technologicznej.

Rola organizacji zbiorowego zarządzania: ZAIKS i inne

Ustawa przewiduje istnienie organizacji zbiorowego zarządzania (OZZ) – stowarzyszeń, które w imieniu uprawnionych zbierają należności za korzystanie z dzieł i dystrybuują tantiemy.

Główne OZZ w Polsce

Stowarzyszenie Autorów ZAIKS – funkcjonuje od 1918 roku i zarządza prawami autorów dzieł słownych, muzycznych i audiowizualnych.
Inne organizacje to m.in.:

• SAWP – Stowarzyszenie Artystów Wykonawców Utworów Muzycznych i Słowno-Muzycznych
• STOART – Związek Artystów Wykonawców
• ZPAV – Związek Producentów Audio-Video
• SFP – Stowarzyszenie Filmowców Polskich

Funkcje OZZ

Organizacje zbiorowego zarządzania:

• Udzielają licencji użytkownikom na korzystanie z utworów
• Inkasują należne tantiemy
• Monitorują korzystanie z utworów
• Dochodzą ochrony praw w przypadku naruszenia
• Reprezentują uprawnionych w negocjacjach z platformami cyfrowymi

Nowelizacja ustawy 2024: zmiany dla twórców

20 września 2024 roku weszła w życie nowelizacja ustawy o prawie autorskim, implementująca unijne dyrektywy DSM i SATCAB II. Dla twórców i artystów wykonawców przyniosło to znaczące zmiany.

Nowe prawo do wynagrodzeń za udostępnianie w Internecie

Artykuł 86¹ przyznaje artyście wykonawcy prawo do wynagrodzenia za publiczne udostępnianie artystycznego wykonania w Internecie – na przykład na platformach VOD czy w serwisach muzycznych. Prawo to jest niezbywalne i niepodlegające egzekucji.

Mediacja w sprawach wynagrodzeń dla wydawców

Nowelizacja wprowadza również procedurę mediacji między wydawcami prasy a platformami cyfrowymi w przedmiocie wynagrodzeń. Organem właściwym jest Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej.

Ograniczenia dla TDM (Text and Data Mining)

Nowe przepisy regulują trenowanie sztucznej inteligencji na podstawie utworów chronionych. Wymagany jest mechanizm sprzeciwu (tzw. opt-out) – uprawnieni mogą zastrzec, że ich materiały nie mogą być wykorzystywane do trenowania modeli AI.

Rekomendacje praktyczne dla twórców i przedsiębiorstw

Aby chronić swoje prawa autorskie i unikać sporów:

1. Zawsze zawieraj pisemne umowy – określaj jasno prawa, które przechodzą na drugą stronę, oraz pola eksploatacji
2. Korzystaj z licencji Creative Commons – jeśli chcesz udostępnić swoje dzieło na określonych warunkach
3. Zbieraj dowody pierwszeństwa – zrzuty ekranu, datowane kopie, notarialnie poświadczone dokumenty
4. Zapoznaj się z dozwolonym użytkiem – ale nie polegaj na jego szerokim stosowaniu
5. Rozważ członkostwo w OZZ – organizacje zbiorowego zarządzania mogą pomóc w inkasowaniu tantiem
6. Obserwuj zmiany legislacyjne – prawo autorskie szybko ewoluuje, szczególnie w kontekście AI i platform cyfrowych

Podsumowanie

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych stanowi kompleksowy system ochrony twórczości w Polsce. Rozróżniając między prawami osobistymi a majątkowymi, regulując dozwolony użytek i przewidując karę za naruszenia, ustawa dąży do wyważenia interesów twórców, użytkowników i społeczeństwa.
W dobie cyfrowej, gdzie każdy może być autorem, zrozumienie tych przepisów jest nie mniejszym obowiązkiem niż kiedyś. Niezależnie od tego, czy jesteś profesjonalnym twórcą, przedsiębiorcą korzystającym z cudzych dzieł, czy zwykłym użytkownikiem internetu, warto znać swoje prawa i obowiązki wynikające z ustawy o prawie autorskim.